تصور کنید که در بیشتر اوقات برای تصمیم گیری، حتی در ساده ترین مسائل، نیاز به تأیید یا راهنمایی دیگران داشته باشید. نگران باشید که نکند کسی ناراحت شود، شما را ترک کند یا از دستتان دلخور شود. چنین حالتی می تواند آن قدر آزاردهنده و ماندگار باشد که زندگی فرد را از مسیر طبیعی خارج کند. این وضعیت، ممکن است نشانه ای از یک اختلالی به نام اختلال شخصیت وابسته باشد. در این مقاله با زبانی ساده و روان، به بررسی علائم، دلایل، تفاوت ها و راه های درمان این اختلال می پردازیم تا بتوانید شناخت بهتری از افراد مبتلا به این اختلال داشته باشید، با ما همراه باشید.

تعریف اختلال شخصیت وابسته در dsm 5

اختلال شخصیت وابسته (Dependent Personality Disorder) یا DPD یک اختلال است که باعث می شود فرد همیشه دنبال حمایت دیگران باشد. چنین افرادی معمولاً از تنها ماندن یا طرد شدن به شدت می ترسند و رفتاری چسبنده و وابسته نشان می دهند. افرادی که این اختلال را دارند، در تصمیم گیری های ساده روزمره هم دچار مشکل اند. این وابستگی شدید می تواند روابط اجتماعی آن ها را خراب کند و زندگی شان را سخت کند. این اختلال جزو اختلالات شخصیت “خوشه C” است؛ یعنی همراه با اضطراب و ترس زیاد بروز می کند و می تواند به شدت روی سلامت روان فرد اثر بگذارد.

مثلاً فردی با این اختلال شخصیت وابسته ممکن است از بیان نظرش در محل کار یا زندگی مشترک بترسد، چون می ترسد که طرف مقابل او را ترک کند. حتی ممکن است خواسته های خودش را نادیده بگیرد یا رفتارهای بد را تحمل کند، فقط برای اینکه رابطه اش حفظ شود. چنین افرادی معمولاً برای تصمیم گرفتن یا حتی احساس امنیت، شدیداً به دیگران وابسته اند. همین موضوع می تواند به مرور، فشار زیادی به رابطه وارد کند.

اگر یکی از نزدیکانتان این ویژگی ها را دارد، ممکن است از این همه وابستگی احساس خستگی و فرسودگی کنید. شاید آرزو کنید که او اعتمادبه نفس بیشتری داشته باشد و بتواند مستقل تر رفتار کند.

اگر خودتان دچار این اختلال باشید، ممکن است احساس درماندگی کنید: از ترس همیشگیِ تنها ماندن، از کمبود اعتمادبه نفس یا از اینکه نمی توانید از این وابستگی خلاص شوید.

تفاوت اختلال شخصیت وابسته با وابستگی متقابل

باید توجه داشت که اختلال شخصیت وابسته با وابستگی متقابل (codependency) فرق دارد. وابستگی متقابل معمولاً در یک رابطه خاص شکل می گیرد، ولی اختلال شخصیت وابسته یک الگوی پایدار است که در بیشتر روابط زندگی دیده می شود. حتی اگر رابطه فرد عوض شود، باز هم همان رفتارهای وابسته تکرار می شوند.

با اینکه این اختلال مزمن است، اما قابل کنترل است. فرد می تواند یاد بگیرد مستقل تر باشد و احساس امنیت درونی بیشتری پیدا کند. نقطه شروع این مسیر، آگاهی از نشانه ها و یادگیری روش های درمانی است.

علائم بیماری اختلال شخصیت وابسته

افرادی که دچار اختلال شخصیت وابسته هستند، از نظر عاطفی بیش از حد به دیگران وابسته می شوند و تلاش زیادی برای راضی نگه داشتن دیگران می کنند. این افراد معمولاً رفتاری نیازمند، منفعل و وابسته دارند و از جدایی شدیداً می ترسند. برخی ویژگی های رایج دیگر این اختلال شخصیتی عبارت اند از:

• ناتوانی در گرفتن تصمیمات، حتی تصمیمات روزمره مثل انتخاب لباس، بدون مشورت و اطمینان خاطر از سوی دیگران
• اجتناب از پذیرش مسئولیت های بزرگسالی با رفتار منفعلانه
• تکیه ی زیاد بر همسر یا دوستان برای تصمیم گیری هایی مانند انتخاب محل زندگی یا شغل
• ترس شدید از ترک شدن و احساس درماندگی یا ویرانی پس از پایان یک رابطه؛ اغلب افراد مبتلا به این اختلال بلافاصله پس از پایان یک رابطه، وارد رابطه ای جدید می شوند
• حساسیت زیاد نسبت به انتقاد
• بدبینی و نداشتن اعتمادبه نفس، همراه با این باور که قادر به مراقبت از خود نیستند
• پرهیز از مخالفت با دیگران، به خاطر ترس از دست دادن حمایت یا تأیید
• ناتوانی در شروع کارها یا پروژه ها به دلیل کمبود اعتمادبه نفس
• تحملبالا در مقابل بدرفتاری یا سوءاستفاده از سوی دیگران
• در اولویت قرار دادن نیازهای اطرافیان نسبت به نیازهای شخصی خود
• ساده لوحی و خیال پردازی

علل بروز اختلال شخصیت وابسته

به نظر می رسد این اختلال ترکیبی از عوامل زیستی، رشدی، روان شناختی و خلق وخو باشد. برخی محققان معتقدند سبک فرزندپروری مستبدانه یا بیش از حد محافظت گرانه می تواند زمینه ساز رشد ویژگی های شخصیتی وابسته در افرادی شود که آمادگی ابتلا به این اختلال را دارند.

اختلال اضطراب اجتماعی (SAD) یکی از عوامل خطر برای ابتلا به اختلال شخصیت وابسته است. کودکانی که دچار SAD می شوند، ۱۰ برابر بیشتر در معرض ابتلا به اختلال شخصیت وابسته هستند.

همچنین، پژوهشی در سال ۲۰۲۲ ارتباط بین عوامل ژنتیکی و اختلالات شخصیتی را نشان داده است. عوامل محیطی و آسیب های روانی دوران کودکی نیز می توانند در بروز این اختلال ها نقش داشته باشند.

مطالعه ای در سال ۲۰۲۰ نشان داد که ترکیبی از عوامل مختلف می تواند در شکل گیری یا فعال شدن این اختلال شخصیت وابسته نقش داشته باشد، از جمله:

• زندگی خانوادگی ناپایدار
• حمایت محدود از سمت والدین یا مراقبان
• تجربه اتفاقات بدیا قرار گرفتن موقعیت آسیب زا
• تجربیات منفی در دوران مدرسه
• مهاجرت بهکشورهای دیگر
• فقر
• تبعیض
• از دست دادن یکی از والدین یا مراقبان
• آزار و اذیت عاطفی
• احساس بی ارزشی یا ترس

طرحواره های اختلال شخصیت وابسته

در روانشناسی، به ویژه در طرحواره درمانی ، اختلال شخصیت وابستهمعمولاً با مجموعه ای از طرحواره ها شناخته می شود که در دوران کودکی شکل گرفته اند و در بزرگسالی منجر به اختلال شخصیت وابسته می شود. در ادامه با برخی از این طرحواره ها بیشتر آشنا می شوید:

۱. طرحواره وابستگی

افرادی که این طرحواره را دارند، عمیقاً باور دارند که به تنهایی از عهده مسائل زندگی شان برنمی آیند. آن ها احساس می کنند برای انجام کارهای روزمره، تصمیم گیری یا حل مشکلات به کمک دیگران نیاز دارند. این احساس ناتوانی باعث می شود به شدت به اطرافیان، به ویژه افراد نزدیک شان، وابسته شوند و حتی ساده ترین تصمیم ها را به دیگران واگذار کنند.

۲. طرحواره رهاشدگی

این افراد همیشه در ترس از دست دادن کسانی هستند که به آن ها تکیه کرده اند. آن ها نگرانند که عزیزان شان آن ها را ترک کنند، بمیرند یا به فرد دیگری نزدیک تر شوند. به همین دلیل، رفتارهای چسبنده، اضطراب جدایی و نیاز مفرط به اطمینان خاطر در روابط شان دیده می شود.

۳. طرحواره اطاعت

در این طرحواره، فرد به شدت خود را تابع دیگران می داند. برای جلوگیری از خشم، طرد یا ناراحتی دیگران، نیازها، خواسته ها و حتی نظرات خود را سرکوب می کند. به بیان دیگر، همیشه خودش را قربانی می کند تا آرامش رابطه حفظ شود، حتی اگر این کار به ضرر خودش باشد.

۴. طرحواره فداکاری افراطی

فرد مبتلا به این طرحواره تمایل زیادی به رسیدگی به نیازهای دیگران دارد و نیازهای خودش را نادیده می گیرد. او اغلب احساس گناه می کند اگر بخواهد به خودش اهمیت بدهد یا چیزی برای خودش بخواهد. این حالت باعث می شود در رابطه ها همواره نقش حمایت گر و فداکار را بازی کند و بیشتر از آن چه لازم است، از خودش بگذرد.

۵. طرحواره ترس از خطر

در این طرحواره، فرد دائم اتفاقات بد می ترسد. او باور دارد که اگر تنها بماند یا کسی از او حمایت نکند، ممکن است دچار حادثه، بیماری، فاجعه مالی یا اتفاق ناگوار دیگری شود. این ترس ها موجب می شود بیشتر به دیگران پناه ببرد و نتواند احساس امنیت درونی پیدا کند.

ملاک های اختلال شخصیت وابسته در رابطه

افراد دارای اختلال شخصیت وابسته معمولاً به طور ناخودآگاه جذب افراد کنترل گر، سلطه جو یا حتی خودشیفته می شوند. این افراد به دنبال کسی هستند که مسئولیت تصمیم گیری های زندگی آنها را به عهده بگیرد، زیرا خودشان احساس بی کفایتی یا ناتوانی در این زمینه دارند.

از آنجا که میل شدیدی به تأیید، حمایت و هدایت دارند، به سمت کسانی جذب می شوند که اعتماد به نفس بالا، رفتار قاطع یا حتی غالب دارند. متأسفانه، همین ویژگی ها در طرف مقابل می تواند زمینه ساز روابط نابرابر، سوءاستفاده عاطفی یا وابستگی ناسالم شود.

جذب متقابل بین فرد وابسته و فرد سلطه گر می تواند در ابتدا برای هر دو طرف رضایت بخش به نظر برسد؛ زیرا یکی نیاز به هدایت دارد و دیگری تمایل به کنترل. اما در درازمدت، فرد وابسته به تدریج احساس بی ارزشی و فرسودگی روانی می کند و طرف مقابل نیز ممکن است با نداشتن فضای شخصی، دچار بی صبری یا سوء رفتار شود.

اختلال شخصیت وابسته و ازدواج

اختلال شخصیت وابسته می تواند تأثیر عمیقی بر روابط زناشویی بگذارد. همانطور که در بالا هم به آن اشاره شد فردی که به این اختلال مبتلاست، معمولاً نیاز شدیدی به مراقبت دیگران دارد و از تنها ماندن یا طرد شدن می ترسد. این ترس ها اغلب باعث می شود شخص در رابطه به شدت وابسته، مطیع و فاقد اعتمادبه نفس باشد و به سختی تصمیم بگیرد یا مسئولیت های فردی را بپذیرد.

در روابط زناشویی، اختلال شخصیت وابسته می تواند موجب شود که یکی از طرفین به شدت وابسته و دیگری بیش ازحد مسئول باشد. چنین تعادلی ممکن است در ابتدا حس نزدیکی و صمیمیت ایجاد کند، اما به مرور زمان باعث نارضایتی، خستگی یا حتی سوءاستفاده عاطفی می شود.

همسر فرد وابسته باید دقت کند که با انجام تمام تصمیم گیری ها یا رفع مداوم نیازهای روانی همسرش، به وابستگی بیشتر دامن نزند. در عوض، گفت وگوی صادقانه، تشویق به استقلال، و تشویق به درمان حرفه ای می تواند نقش مؤثری در بهبود رابطه داشته باشد.

فرد مبتلا نیز باید از سلامت روان خود مراقبت کند و در صورت لزوم، از مشاوران یا گروه های حمایتی کمک بگیرد. روابط موفق در چنین شرایطی نیازمند آگاهی، صبر، تعهد به درمان و مرزگذاری سالم است.

درمان اختلال شخصیت وابسته چگونه است؟

درمان این اختلال از جایی شروع می شود که فرد متوجه شود مشکل و الگوهای رفتاری ناسالمی در خودش وجود دارد. چون خیلی از کسانی که این اختلال را دارند، رفتار وابسته شان را عادی می دانند و فکر می کنند مشکل از دیگران است، نه از خودشان! برای همین، یکی از مراحل مهم درمان این می باشد که فرد بفهمد وابستگی زیادش چه تأثiri روی زندگی و روابطش گذاشته است.

درمان کمک می کند تا فرد احساساتی مثل ترس، نگرانی و نیاز شدید به دیگران را بهتر بشناسد و بتواند با آن ها کنار بیاید. در نهایت، درمانگر به او یاد می دهد چطور ارتباط سالم تری با دیگران برقرار کند و کم کم روی پای خودش بایستد.

در ادامه با روش های درمان اختلال شخصیت وابسته بیشتر آشنا می شوید:

رفتاردرمانی شناختی

در این روش، فرد یاد می گیرد که بین افکار، احساسات و رفتارهای خود ارتباط برقرار کند. تمرکز درمان روی باورهای اشتباه و زیربنایی است؛ مانند اینکه «من نمی توانم بدون شریک عاطفی ام زندگی کنم» یا «من توانایی تصمیم گیری ندارم». درمانگر به فرد کمک می کند تا این افکار غلط را شناسایی کرده و به تدریج آن ها را با باورهای سالم تر جایگزین کند. همچنین، تمرین مهارت هایی مانند تصمیم گیری مستقل، جرأت مندی، و مقابله با روابط یک طرفه، بخش مهمی از این نوع درمان را تشکیل می دهد.

روان درمانی پویشی

روان درمانی پویشی بر این اساس است که رفتارها و الگوهای مخرب که ریشه در تجربه های اولیه زندگی، به ویژه روابط دوران کودکی دارند شناسایی شوند. در این روش، فرد درک عمیق تری از علت وابستگی هایش پیدا می کند. رابطه میان درمانگر و بیمار نیز به عنوان الگویی از روابط واقعی مورد استفاده قرار می گیرد تا فرد در محیطی امن، تجربه روابط سالم و متعادل را تمرین کند.

نکته بسیار مهم در این روش آن است که درمانگر باید مراقب باشد خود به یک منبع وابستگی جدید برای بیمار تبدیل نشود.

نقش دارو در درمان وابستگی شخصیتی

برای اختلال شخصیت وابسته داروی خاصی وجود ندارد. با این حال، اگر بیمار دچار علائم همراه مانند اضطراب شدید یا افسردگی باشد، ممکن است پزشک داروهایی مانند ضدافسردگی یا آرام بخش های خفیف تجویز کند.

توجه به این نکته ضروری است که افراد دارای این اختلال، در معرض خطر بالاتری برای وابستگی دارویی هستند. بنابراین، باید از تجویز داروهای اعتیادآور مانند بنزودیازپین ها اجتناب شود.

درمان اختلال شخصیت وابسته با دکتر حامد اکبری

اختلال شخصیت وابسته، بیش از آن که ضعف شخصیتی باشد، الگویی ریشه دار از ترس ها، باورهای اشتباه و نیازهای سرکوب شده است که اغلب در دوران کودکی شکل گرفته اند. درمان این اختلال نه تنها به بهبود روابط فردی کمک می کند، بلکه زمینه ساز رشد اعتمادبه نفس و استقلال روانی نیز هست. شناخت طرحواره ها، آگاهی از الگوهای رفتاری ناسالم و کمک گرفتن از روش های درمانی مثل رفتاردرمانی شناختی و روان درمانی پویشی، گام های مؤثری برای بازیابی قدرت درونی و رهایی از وابستگی ناسالم هستند.

اگر در خودتان یا اطرافیانتان نشانه هایی از این اختلال را می بینید، بهتر است قبل از اینکه زندگی برای شما سخت و رنج آور شود برای بررسی بیشتر به یک روان درمانگر متخصص مراجعه کنید. یکی از متخصصان کاربلد معتبر در این زمینه، دکتر حامد اکبری در تهران است که با رویکرد تخصصی و به روز، به درمان اختلالات شخصیت، از جمله اختلال شخصیت وابسته می پردازد.

مراجعه به موقع و درمان، لذت تجربه زندگی با استقلال بیشتر و بی نیازی را به شما می بخشد.

برای اطلاعات بیشتر با ما تماس بگیرید.