اختلال شخصیت اجتنابی (Avoidant Personality Disorder) یکی از اختلالات شخصیت در دسته ی اختلالات خوشه C (اختلالات شخصیتی مضطرب و ترسو) است. تخمین زده می شود که حدود 1. 5% تا 2. 5% از جمعیت عمومی به اختلال شخصیت اجتنابی مبتلا باشند. فردی که به اختلال شخصیت اجتنابی مبتلاست ممکن است در موقعیت های اجتماعی، از صحبت کردن واهمه داشته باشد، زیرا نگران است حرف اشتباهی بزند، صورتش سرخ شود، دچار لکنت زبان شود یا به هر شکل دیگری احساس خجالت کند. همچنین ممکن است زمان زیادی را با اضطراب صرف مشاهده و بررسی رفتار اطرافیان کند تا نشانه هایی از تأیید یا طرد شدن را در آن ها بیابد. در ادامه این مقاله با علایم بیشتری از شخصیت اجتنابی، شخصیت اجتنابی در رابطه، درمان اختلال شخصیت اجتنابی و . . . ، بیشتر آشنا خواهید شد.

علایم افراد با اختلال شخصیت اجتنابی

فردی که به اختلال شخصیت اجتنابی مبتلاست، نسبت به ناراحتی و ناتوانی خود در موقعیت های اجتماعی آگاه است و اغلب خود را از نظر اجتماعی نالایق یا ناکارآمد احساس می کند. با وجود این سطح از خودآگاهی، اظهارنظر دیگران درباره خجالتی یا عصبی بودن او در جمع می تواند همچون نوعی انتقاد یا طرد شدن تعبیر شود. این حالت به ویژه زمانی شدت می یابد که دیگران، حتی با نیت خیرخواهانه و دوستانه، او را بابت اجتنابش از موقعیت های اجتماعی دست بیندازند یا شوخی کنند.

بر اساس راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی، برای اینکه فردی به طور رسمی با اختلال شخصیت اجتنابی تشخیص داده شود، باید دست کم چهار مورد از معیارهای زیر را داشته باشد:

• از فعالیت های شغلی که شامل تماس های بین فردی قابل توجه هستند، به دلیل ترس از انتقاد، نارضایتی یا طرد شدناجتناب می کند.
• تمایلی به درگیر شدن با دیگران ندارد، مگر اینکه از دوست داشتنی بودن خود نزد آن ها مطمئن باشد.
• در روابط صمیمی خویش، به دلیل ترس از شرمساری یا مورد تمسخر قرار گرفتنمحدودیت نشان می دهد.
• بیش از حد نگران انتقاد یا طرد شدن در موقعیت های اجتماعی است.
• در موقعیت های بین فردی جدید، به دلیل احساس بی کفایتیبازداری نشان می دهد.
• خود را از نظر اجتماعی ناتوان، فاقد جذابیت شخصی یا پایین تر از دیگران می بیند.
• به طور غیرعادی از پذیرش ریسک های شخصی یا شرکت در فعالیت های جدید خودداری می کند، چون ممکن است این فعالیت ها باعث شرمندگی شوند.

تفاوت اختلال شخصیت اجتنابی و اختلال اضطراب اجتماعی

اختلال شخصیت اجتنابی شباهت زیادی با اختلال اضطراب اجتماعی (Social Anxiety Disorder) دارد و بسیاری از علائم این دو با هم هم پوشانی دارند. با این حال، این دو اختلالات متمایزی هستند که علل متفاوتی دارند. اختلال اضطراب اجتماعی نیز مانند اختلال شخصیت اجتنابی، نوعی اختلال اضطرابی است که باعث می شود فرد احساس کند در معرض قضاوت یا طرد شدن توسط دیگران قرار دارد. با این حال، اضطراب اجتماعی ناشی از سطوح بالای اضطراب است، در حالی که اختلال شخصیت اجتنابی بیشتر از احساس بی ارزشی شدید نشأت می گیرد. اختلال اضطراب اجتماعی و اختلال شخصیت اجتنابی علائم مشابه و زمینه های ژنتیکی مشترکی دارند و گاهی اختلال شخصیت اجتنابی به عنوان شکل شدیدتری از اضطراب اجتماعی در نظر گرفته می شود.

تفاوت اختلال شخصیت اجتنابی و اسکیزوئید

در نگاه اول ممکن است تصور شود که این دو اختلال شبیه هم به نظر برسند، اما در واقع تفاوت های اساسی دارند که در ارزیابی بالینی و مسیر درمان اهمیت زیادی دارد.

• . افراد مبتلا به اختلال شخصیت اجتنابی معمولاً به شدت میل به ارتباط با دیگران دارند، اما به دلیل ترس از طرد شدن، قضاوت منفی و احساس بی کفایتی، از تعامل اجتماعی دوری می کنند. این افراد اغلب از تنهایی رنج می برند و تمایل به پذیرفته شدن دارند، اما اضطراب شدید باعث می شود خود را کنار بکشند.
• . در مقابل، افراد دارای اختلال شخصیت اسکیزوئید نه تنها از روابط اجتماعی دوری می کنند، بلکه به طور کلی میل زیادی به روابط صمیمانه و تعاملات انسانی ندارند. آن ها اغلب بی تفاوت، سرد و درون گرا به نظر می رسند و از فعالیت های انفرادی بیشتر لذت می برند.

از نظر عاطفی نیز، شخصیت های اجتنابی معمولاً پر از احساس اضطراب، شرمندگی و افسردگی پنهان هستند، در حالی که شخصیت های اسکیزوئید اغلب عواطفی سطحی یا محدود دارند و کمتر دچار تنش های هیجانی می شوند.

چه کسانی جذب شخصیت اجتنابی میشوند؟

افراد جذب شده به شخصیت اجتنابی معمولاً خود دارای ویژگی های حمایت گر، صبور و مهربان هستند. این افراد تمایل دارند به دیگران کمک کنند، نیاز به مراقبت را درک می کنند و از نزدیک شدن تدریجی لذت می برند. آن ها ممکن است به طور ناخودآگاه احساس کنند که می توانند با عشق، توجه و درک، به فرد اجتنابی کمک کنند تا از لاک خود بیرون بیاید. از سوی دیگر، افرادی که خود دارای سبک دلبستگی ایمن هستند، بیشتر احتمال دارد درک بهتری از نیازهای عاطفی فرد اجتنابی داشته باشند و صبوری لازم را برای برقراری ارتباط عمیق با او نشان دهند. با این حال، این نوع ارتباط اگر متعادل نباشد، می تواند به خستگی عاطفی یا رابطه نابرابر منجر شود. .

شخصیت اجتنابی در رابطه چگونه است؟

اختلال شخصیت اجتنابی یکی از چالش برانگیزترین اختلالات برای روابط عاطفی و صمیمی است، زیرا فرد مبتلا در عین داشتن میل عمیق به رابطه، به شدت از آسیب هیجانی، طرد شدن و قضاوت می ترسد. این ترس باعث می شود شخص از بیان احساسات واقعی خود خودداری کند، مدام حالت دفاعی بگیرد یا در زمان هایی که نیاز به صمیمیت و شفافیت است، از شریکش فاصله بگیرد. چنین رفتاری می تواند برای طرف مقابل گیج کننده یا حتی آزاردهنده باشد، چرا که نمی داند آیا با کم علاقگی طرف مواجه است یا زخم های روانی پنهان باعث این رفتار می شود.

با شریک عاطفی اجتنابی چگونه رفتار کنیم؟

افراد مبتلا شخصیت اجتنابی در رابطه اغلب درگیر گفت وگوهای درونی منفی اند و خود را “ناکافی” یا “دوست نداشتنی” می دانند. به همین دلیل، کوچک ترین انتقاد یا حتی سکوت شریک عاطفی ممکن است برایشان نشانه رد شدن یا بی ارزشی تلقی شود. این سوءتعبیرها باعث افزایش اضطراب، عقب نشینی بیشتر و حتی قطع ناگهانی رابطه می شود، در حالی که در واقع هیچ نیت منفی از سوی شریک وجود نداشته است. در اختلال شخصیت اجتنابی و ازدواج، صبر، درک، و ایجاد یک محیط امن روانی اهمیت زیادی دارد. شریک عاطفی این افراد باید بداند که ابراز مداوم عشق، پذیرش بدون قضاوت، و فراهم کردن فضای امن برای گفتگو می تواند به مرور احساس امنیت را در فرد مبتلا تقویت کند. این افراد نیاز دارند مطمئن شوند که اشتباهات شان منجر به طرد نمی شود و می توانند بدون قضاوت شنیده شوند. با وجود این چالش ها، رابطه با فرد مبتلا به شخصیت اجتنابی غیرممکن نیست. در واقع، با آگاهی، آموزش، درمان فردی یا زوج درمانی و تلاش دوطرفه، این افراد می توانند روابط عاطفی سالم، صمیمانه و پایدار ایجاد کنند. مهم ترین عامل، اعتمادسازی تدریجی و پذیرش بی قید و شرط در فضای رابطه است.

چه عواملی موجب بروز اختلال شخصیت اجتنابی می شوند؟

علل اختلال شخصیت اجتنابی ترکیبی از عوامل ژنتیکی، محیطی، اجتماعی و روان شناختی در نظر گرفته می شوند. برخی از عواملی که می توانند در شکل گیری این اختلال نقش داشته باشند عبارت اند از:

• سوءاستفاده عاطفی
• انتقاد مکرر
• تمسخر و تحقیر
• کمبود محبت یا مراقبت کافی از سوی والدین یا مراقبین در دوران کودکی
• طرد شدن از سوی همسالان

در بسیاری از موارد، افرادی که به این اختلال مبتلا می شوند، در دوران کودکی بسیار خجالتی هستند و با گذر زمان این خجالت را پشت سر نمی گذارند. کودکانی که رفتارهای بازداری شده ی بالا دارند (یعنی در واکنش به موقعیت های جدید دچار ترس یا سکون می شوند)، ممکن است بیشتر در معرض تجربه های منفی اجتماعی قرار بگیرند. این تجربیات می توانند الگوهای فکری خاصی را در آن ها ایجاد کنند که خطر ابتلا به اختلال شخصیت اجتنابی را در بزرگسالی افزایش می دهند

درمان اختلال شخصیت اجتنابی

بیشتر افراد مبتلا به اختلال شخصیت اجتنابی به طور معمول به دنبال درمان نمی روند. زمانی هم که برای درمان مراجعه می کنند، معمولاً به دلیل یک مشکل خاص در زندگی یا بروز علائمی مانند افسردگی و اضطراب است، و غالباً پس از حل شدن آن مشکل، درمان را متوقف می کنند. مانند سایر اختلالات شخصیت، درمان اختلال شخصیت اجتنابی می تواند دشوار باشد، چرا که این اختلال الگوی پایداری از رفتارها را شامل می شود. برای فردی که با این اختلال زندگی می کند، ممکن است پذیرش این که نیاز به کمک روان درمانی دارد و این کمک می تواند مؤثر باشد، دشوار باشد. فرد مبتلا به اختلال شخصیت اجتنابی احتمالاً همیشه تا حدی خجالتی باقی خواهد ماند، اما اجتناب دیگر ذهن او را کاملاً تحت کنترل نخواهد گرفت. در ادامه با روش های درمان شخصیت اجتنابی آشنا خواهید شد.

روان درمانی

روان درمانی یکی از مؤثرترین روش ها برای کمک به افراد مبتلا به اختلال شخصیت اجتنابی است. این نوع درمان باعث می شود فرد بتواند ترس های پنهان، باورهای منفی درباره خودش و دیگران، و الگوهای رفتاری ناسالم را بهتر بشناسد. شناخت این عوامل، گام اول برای تغییر آن هاست. بسته به وضعیت روانی و شرایط زندگی هر فرد، روش های مختلفی برای درمان به کار گرفته می شود.

درمان شناختی رفتاری

درمان شناختی رفتاری یا همان CBT یکی از رایج ترین روش های درمان این اختلال است. در این روش، فرد یاد می گیرد افکار منفی و نادرستی که درباره خود، روابط و موقعیت های اجتماعی دارد را شناسایی کند. سپس این افکار با باورهای سالم تر و واقع بینانه تر جایگزین می شوند. این روند باعث کاهش ترس از طرد شدن، افزایش اعتماد به نفس و بهبود کیفیت روابط فرد با دیگران می شود.

درمان روان پویشی

درمان روان پویشی بر گذشته فرد تمرکز دارد، به ویژه بر روابط اولیه و تجربیات دوران کودکی. در این روش، درمانگر به فرد کمک می کند بفهمد چگونه آسیب ها، تعارض ها یا نادیده گرفتن های گذشته، به اضطراب، اجتناب از رابطه و احساس بی ارزشی در زمان حال منجر شده اند. آگاهی از این پیوندها به فرد کمک می کند تا زخم های قدیمی را بشناسد، آن ها را ترمیم کند و نگاه تازه ای به خود و دیگران پیدا کند.

درمان طرحواره ای

درمان طرحواره ای رویکردی ترکیبی است که از روش های مختلف از جمله CBT و روان پویشی بهره می برد. این درمان به شناسایی طرحواره ها یا همان الگوهای ذهنی منفی که از دوران کودکی شکل گرفته اند می پردازد. در این روش، رابطه بین درمانگر و مراجعه کننده نقش کلیدی دارد. هدف اصلی این است که فرد در فضای امن درمان، احساس پذیرش، ارزشمندی و امنیت را تجربه کند تا بتواند به تدریج باورهای اشتباه قدیمی را کنار بگذارد و مسیر جدیدی را در زندگی و روابط خود طی کند.

بازسازی نقش والد در محیط درمان

یکی از مفاهیم مهم در درمان طرحواره ای، « بازسازی نقش والد در محیط درمان » نام دارد. در این بخش از درمان، مراجعه کننده می تواند نیازهای پاسخ داده نشده دوران کودکی اش را بیان کند. درمانگر نقش یک والد حمایت گر، مهربان و قابل اعتماد را ایفا می کند تا فرد بتواند صدای یک والد سالم را درون خود بسازد. این فرایند به او کمک می کند تا بهتر با خود رفتار کند، احساساتش را بپذیرد و روابط عاطفی سالم تری را تجربه کند.

نقش گروه درمانی و آموزش مهارت های اجتماعی

در کنار جلسات فردی، گروه درمانی و آموزش مهارت های اجتماعی نیز برای بسیاری از افراد مبتلا مفید است. در گروه درمانی، فرد در محیطی امن و بدون قضاوت با دیگران ارتباط برقرار می کند و از تجربه های مشابه دیگران یاد می گیرد. آموزش مهارت های اجتماعی نیز کمک می کند تا فرد بتواند بهتر با دیگران تعامل کند، احساس کفایت بیشتری داشته باشد و قدم به قدم از انزوا فاصله بگیرد. این روش ها مکمل درمان اصلی هستند و روند بهبودی را سرعت می بخشند.

دارودرمانی

در حال حاضر هیچ دارویی به طور خاص برای درمان اختلال شخصیت اجتنابی تأیید نشده است. با این حال، اگر فردی دچار اختلالات همراه مانند افسردگی یا اضطراب باشد، ممکن است داروهایی برای کمک به کاهش این علائم تجویز شود. برای مثال، داروهای ضدافسردگی می توانند به بهبود خلق وخو و کاهش ناتوانی در لذت بردن از زندگی (آنهدونیا)، کاهش علائم اضطراب و حتی کاهش حساسیت به طرد شدن کمک کنند.

چگونه به افراد با اختلال شخصیت اجتنابی کمک کنیم؟

یکی از نخستین گام ها برای بهبود کیفیت زندگی در مواجهه با اختلال شخصیت اجتنابی، شناسایی و پذیرش علائم این اختلال است. زمانی که فرد بتواند به درستی احساسات، افکار و واکنش های خود را در موقعیت های اجتماعی بشناسد، می تواند با همکاری نزدیک با درمانگر، راهکارهای مؤثری برای مدیریت این علائم پیدا کند. این آگاهی، مسیر درمان را هموارتر می سازد و اعتماد به نفس فرد را در مواجهه با چالش های روزمره افزایش می دهد. همچنین توصیه می شود که اطرافیان نزدیک مانند اعضای خانواده یا دوستان در روند درمان دخیل باشند. وقتی عزیزان شما بهتر شرایط تان را درک کنند، حمایت مؤثرتری می توانند ارائه دهند و فضای عاطفی امن تری برایتان فراهم خواهد شد. مراقبت از خود نیز بخش مهمی از درمان است. یادگیری مهارت های سالم برای مقابله با استرس مانند تنفس عمیق، ورزش، تغذیه مناسب، مدیریت زمان و دوری از عادت های آسیب زا مانند مصرف مواد، سیگار، پرخوری یا رفتارهای خودآزارانه، نقش زیادی در حفظ تعادل روانی فرد دارد.

حامد اکبری، روانشناس حاذق در زمینه درمان اختلالات شخصیتی در تهران

اگر احساس می کنید خودتان یا یکی از اطرافیان تان با نشانه های اختلال شخصیت اجتنابی روبه رو هستید، دریافت کمک حرفه ای ضروری است. بدون درمان تخصصی، مشکلات مربوط به روابط اجتماعی و عزت نفس به راحتی برطرف نمی شوند. در این مسیر، می توانید به مطب دکتر حامد اکبری در تهران مراجعه کنید. دکتر اکبری با تخصص در حوزه اختلالات شخصیت و سال ها تجربه در روان درمانی، می تواند راهنمایی حرفه ای و مؤثری برای شما یا عزیزانتان باشد تا روند درمان با اطمینان و موفقیت بیشتری پیش برود. برای دریافت نوبت، کافی ست با مطب تماس بگیرید و نخستین گام را برای تغییر بردارید.