گاهی اوقات افراد با احساساتی روبه رو می شوند که بیش از حد شدید، ناپایدار و غیرقابل کنترل اند. روابطشان پرتنش، تصمیم گیری هایشان ناگهانی و هیجانی، و اعتماد به نفس شان متزلزل است. ممکن است اطرافیان آن ها را ناپایدار یا حساس بدانند، اما در واقع ممکن است پای یک اختلال جدی روانی به نام اختلال شخصیت مرزی (BPD) در میان باشد. در این مطلب، با زبانی ساده به نشانه ها، دلایل، تفاوت این اختلال با بیماری هایی مانند دوقطبی، و روش های درمان آن می پردازیم. اگر شما یا یکی از نزدیکانتان چنین تجربه هایی دارید، ادامه این مقاله را از دست ندهید.

اختلال شخصیت مرزی به زبان ساده

اختلال شخصیت مرزی (Borderline Personality Disorde) یا به اختصار (BPD) نوعی بیماری روانی است که گاهی با نام «اختلال شخصیت ناپایدار هیجانی» هم شناخته می شود. افرادی که دچار این اختلال هستند، معمولاً خلق وخوی ناپایداری دارند و گاهی دست به رفتارهای هیجانی و بدون فکر قبلی می زنند. آن ها نمی توانند احساسات خود را مدیریت کنند و همین موضوع می تواند انجام کارهای روزمره، وظایف زندگی و تصمیم گیری ها را برایشان سخت کند.

افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی ممکن است در حفظ شغل یا روابط عاطفی دچار مشکل باشند. گاهی هم برای فرار از احساسات ناراحت کننده به غذا، الکل یا مواد مخدر پناه می برند. درمان اختلال شخصیت مرزی بسیار مهم است، چون خطر خودکشی در این افراد بالاست. همچنین احتمال ابتلا به افسردگی، اضطراب، مصرف مواد مخدر و رفتارهای خودآزارانه در این افراد بیشتر است. با اینکه هنوز همه جزئیات این بیماری برای متخصصان روشن نیست، اما روش های درمانی مؤثر و امیدبخشی برای آن وجود دارد.

نشانه های اختلال شخصیت مرزی

نشانه های این اختلال معمولاً در دوران نوجوانی ظاهر می شوند. البته این نشانه ها ممکن است در افراد مختلف متفاوت باشند، اما کسی که اختلال شخصیت مرزی دارد، معمولاً حداقل پنج مورد از علائم زیر را در طول زمان تجربه می کند:

• روابط ناپایدار با خانواده یا دوستان که ممکن است خیلی سریع از صمیمیت به نفرت برسند
• ترس شدید از طرد شدن یا تنها ماندن، همراه با واکنش های افراطی برای جلوگیری از آن
• احساس سردرگمی درباره هویت یا هدف های زندگی که مدام تغییر می کنند
• تجربه احساسات بسیار شدید که ممکن است تنها چند ساعت یا چند روز طول بکشند و به سرعت تغییر کنند (مثلاً ناگهان از شادی و اعتمادبه نفس زیاد به افسردگی و ناراحتی برسی).
• احساس جدایی از خود یا واقعیت، یا افکار پارانوئیدی
• احساس پوچی و بی معنایی مداوم
• رفتارهای آسیب زننده به خود مانند مصرف مواد، پرخوری، روابط جنسی پرخطر، رانندگی بی احتیاط، یا خرج کردن بی رویه
• اقدام به خودکشی یا آسیب زدن به بدن مانند بریدن پوست، کندن مو یا سوزاندن بدن
• احساس عدم اطمینان نسبت به هویت خود؛ یعنی اینکه بسته به اینکه با چه کسی هستی، احساس کنی شخصیت و نگرشت نسبت به خودت تغییر می کند.
• مشکل در ایجاد و حفظ روابط پایدار؛ و دیدن روابط به شکل کاملاً سفید یا کاملاً سیاه (یعنی یا عالی یا کاملاً بد).
• رفتارهای ناگهانی و آسیب زننده به خود مانند پرخوری عصبی، مصرف مواد یا الکل، یا رانندگی خطرناک.
• عصبانیت شدید که کنترل آن دشوار است.

این علائم ممکن است شبیه بیماری های روانی دیگر باشند، بنابراین برای تشخیص دقیق، حتماً باید با یک متخصص سلامت روان مشورت شود.

علل بروز اختلال شخصیت مرزی در افراد

متخصصان سلامت روان هنوز علت دقیق این اختلال را نمی دانند. برخی پژوهش ها نشان داده اند که علل بروز اختلال شخصیت مرزی در افراد می تواند در خانواده ها ارثی باشد. برای مثال، پژوهشگران در بررسی های تصویربرداری مغزی متوجه تفاوت هایی در برخی نواحی مغز افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی شده اند که عملکرد افراد مبتلا به این اختلال را مختل می کند. محیط اجتماعی و فرهنگی هم می تواند نقش مهمی داشته باشد. به عنوان مثال، اگر کسی در جامعه ای بزرگ شود که روابط بی ثبات و پرتنش در آن رایج است، احتمال بیشتری دارد که به علل بروز اختلال شخصیت مرزی در افراد مبتلا شود. از سوی دیگر، تجربیات محیطی منفی در دوران کودکی، به ویژه در افراد آسیب پذیر، می توانند در بروز این اختلال شخصیت مرزی نقش داشته باشند. این تجربیات می توانند شامل جدایی والدین، بی توجهی، سوءاستفاده جسمی یا جنسی، یا دیگر رویدادهای آسیب زا باشند.

نکته مهم این است که محیط خانوادگی همیشه تعیین کننده نیست؛ یعنی ممکن است فرزندی در یک خانواده مهربان و حمایت گر رشد کند اما همچنان به اختلال شخصیت مرزی مبتلا شود، و برعکس، کودکی با گذشته ای بسیار سخت ممکن است هرگز به این اختلال دچار نشود. اگرچه آمار تجربه سوءاستفاده جسمی یا جنسی در میان مبتلایان به BPD بالاست، اما باید توجه داشت که عوامل متنوع تری می توانند در ابتلای کودکی که از لحاظ عاطفی آسیب پذیر است نقش داشته باشند؛ تجربه هایی که الزاماً خشونت آمیز نیستند، اما می توانند روان فرد را تحت فشار قرار دهند و به شکل گیری اختلال شخصیت مرزی کمک کنند.

تفاوت اختلال شخصیت مرزی و دوقطبی

اختلال شخصیت مرزی و اختلال دوقطبی هر دو با نوسانات خلقی و رفتارهای تکانشی همراه هستند، اما ماهیت و نحوه بروز این علائم بسیار متفاوت است. اختلال دوقطبی یک اختلال خلقی محسوب می شود که با دوره هایی مشخص از افسردگی و مانیا همراه است. این نوسانات خلقی معمولاً چند هفته تا چند ماه طول می کشند. برعکس، اختلال شخصیت مرزی یک اختلال شخصیت است که رفتارها و الگوهای فکری مزمن و غیرقابل انعطاف دارد. افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی تغییرات خلقی بسیار سریع و شدیدی را تجربه می کنند که معمولاً در واکنش به رویدادهای بین فردی رخ می دهد و ممکن است در عرض چند ساعت یا حتی دقیقه تغییر کند.

در اختلال شخصیت مرزی ، ترس از طرد شدن، بی ثباتی در روابط، و افکار دوگانه مانند دیدن دیگران به شکل کاملاً خوب یا کاملاً بد شایع است. اما در اختلال دوقطبی، نوسانات خلقی الزاماً واکنشی به محیط نیستند و ممکن است بدون هیچ علت مشخصی آغاز شوند. علاوه بر این، در فاز مانیا فرد ممکن است علائم روان پریشی مانند توهم یا هذیان را نیز تجربه کند، در حالی که در اختلال شخصیت مرزی چنین علائمی معمولاً گذرا و مرتبط با استرس شدید هستند.

عوارض احتمالی اختلال شخصیت مرزی

اختلال شخصیت مرزی می تواند به طور جدی بر توانایی فرد برای عملکرد در محیط کار یا مدرسه تأثیر بگذارد. افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی ممکن است بارها به دلیل اقدام به خودکشی، خودآزاری یا رفتارهای مخرب روانه بیمارستان شوند. در برخی موارد، این اختلال ممکن است باعث درگیری با قانون و حتی رفتن به زندان شود. همچنین این افراد معمولاً با مشکلات روانی دیگری نیز روبرو می شوند که از جمله آن ها می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• اضطراب
• افسردگی
• اختلال دوقطبی
• سوءمصرف مواد
• اختلالات خوردن

ازدواج با افراد اختلال شخصیت مرزی

افرادی که دچار اختلال شخصیت مرزی هستند معمولاً روابط عاشقانه ای پرتنش، ناپایدار و پر از کشمکش دارند. در اختلال شخصیت مرزی و ازدواج آنها اغلب با اضطراب، درگیری و ناکارآمدی همراه است. نشانه هایی مانند نوسان بین نیاز شدید به توجه و عقب نشینی ناگهانی، ترس شدید از طرد شدن که به رفتارهای وابسته و چسبنده منجر می شود، دروغ گویی ناشی از درک نادرست، و رفتارهای جنسی پرخطر یا تکانشی می توانند به شدت رابطه را تحت تأثیر قرار دهند.

تحقیقات نشان می دهد افراد با اختلال شخصیت مرزی معمولاً روابط عاشقانه بیشتری را تجربه می کنند، چون حفظ یک رابطه سالم برایشان دشوار است. با اینکه نرخ طلاق آن ها مشابه میانگین جامعه است، ولی احتمال ازدواج مجددشان کمتر است. به طور کلی کیفیت رابطه زناشویی با شدت علائم ارتباط مستقیم دارد؛ هرچه نشانه ها شدیدتر باشد، احتمال بروز خشونت، تنش و نارضایتی بیشتر است.

با این حال، با درمان مؤثر ، می توان روابط سالم تری ساخت. آموزش، ارتباط سازنده، درک متقابل و مراقبت از سلامت روان، کلید حفظ رابطه ای رضایت بخش برای افراد با اختلال شخصیت مرزی و شریک زندگی شان است.

شخصیت مرزی در زنان و مردان چگونه بروز می کند؟

اختلال شخصیت مرزی می تواند در زنان و مردان به شکل های متفاوتی ظاهر شود. در زنان، این اختلال بیشتر با علائمی مانند نوسانات شدید خلق، روابط عاطفی ناپایدار، ترس از طرد شدن، و رفتارهای خودآسیب رسان دیده می شود. در حالی که در مردان، اختلال شخصیت مرزی ممکن است بیشتر با پرخاشگری، رفتارهای تکانشی، مصرف مواد مخدر، و رفتارهای ضد اجتماعی همراه باشد.

همچنین مردان مبتلا به این اختلال معمولاً کمتر به دنبال درمان می روند و ممکن است به اشتباه با دیگر اختلالات روانی مانند اختلال ضد اجتماعی یا افسردگی تشخیص داده شوند. این تفاوت ها نشان دهنده اهمیت تشخیص دقیق و متناسب با جنسیت در روند درمان هستند.

افراد مشهور دارای اختلال شخصیت مرزی

اختلال شخصیت مرزی در میان افراد مشهور نیز دیده می شود و بسیاری از آن ها با شجاعت درباره شرایط روانی خود صحبت کرده اند. برای مثال، بریتنی اسپیرز، پیت دیویدسون و امی واینهاوس از جمله چهره هایی هستند که یا خودشان به اختلال شخصیت مرزی اشاره کرده اند یا گزارش هایی درباره ی ابتلای آن ها منتشر شده است. این افراد با وجود چالش های شخصی، توانسته اند در حرفه خود موفق شوند و آگاهی عمومی نسبت به این اختلال را افزایش دهند. صحبت های صادقانه آن ها درباره ی مشکلات روانی، به کاهش انگ اجتماعی و افزایش پذیرش درمان در میان افراد مبتلا کمک کرده است.

روش های درمان اختلال شخصیت مرزی

در گذشته دسترسی به درمان تخصصی برای اختلال شخصیت مرزی دشوار بود، اما امروزه این اختلال بیشتر شناخته شده و بهتر تشخیص داده می شود. درمان اختلال شخصیت مرزی بر اساس اهداف مراجعه کننده و مهارت های درمانگر انتخاب می شوند. روش های مختلف درمان اختلال شخصیت مرزی عبارت اند از:

۱. رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT)

این روش کمک می کند تا فرد یاد بگیرد احساسات شدیدش را کنترل کند، بهتر با دیگران ارتباط بگیرد، در لحظه حال تمرکز کند (ذهن آگاهی)، و در موقعیت های سخت آرام بماند. این روش بیشتر به کسانی کمک می کند که احساساتی ناپایدار دارند یا رفتارهای آسیب زننده دارند.

۲. درمان شناختی-رفتاری (CBT)

درمان شناختی-رفتاری به شناسایی و اصلاح الگوهای فکری منفی و رفتارهای ناسازگار می پردازد. این روش بر این اصل استوار است که افکار، احساسات و رفتارها به یکدیگر مرتبط اند و با تغییر در افکار می توان احساسات و رفتار را نیز بهبود بخشید.

۳. طرحواره درمانی

در این روش درمانی تلاش می شود تا باورهای منفی و الگوهای فکری ناسالم که از دوران کودکی شکل گرفته اند و در بزرگسالی تکرار می شوند، شناسایی و اصلاح شوند. هدف آن ایجاد روش های سازگارتر برای درک خود و دیگران است.

4. روان درمانی انتقال محور

در این روش درمانی، تمرکز اصلی بر رابطه بین فرد و درمانگر است. رفتارها و احساساتی که فرد در طول جلسات نسبت به درمانگر نشان می دهد، به عنوان نمونه ای از رفتارهای او در روابط دیگر در نظر گرفته می شود. درمانگر این واکنش ها را بررسی و تحلیل می کند تا الگوهای تکراری و ناسالمی که فرد در روابط خود دارد شناسایی شوند. این رویکرد کمک می کند فرد بهتر بفهمد که چگونه فکر می کند، چه احساسی دارد و چگونه با دیگران ارتباط برقرار می کند، و در نهایت شناخت عمیق تری از ساختار روانی خود پیدا کند.

5. درمان مبتنی بر ذهن سازی

در این روش درمانی، تلاش می شود فرد بتواند بهتر افکار، احساسات و نیت های خود و دیگران را درک کند. این توانایی که به آن “ذهن سازی” گفته می شود، فرد یاد می گیرد بین واقعیت های بیرونی و احساسات درونی تفاوت قائل شود، و در موقعیت های پیچیده واکنش های احساسی اش را بهتر بشناسد و کنترل کند. این رویکرد به ویژه برای افرادی مؤثر است که در شناخت انگیزه ها و احساسات خود و دیگران دچار سردرگمی هستند.

6. دارو درمانی

اگرچه هیچ داروی خاصی برای درمان مستقیم BPD وجود ندارد، در برخی موارد برای کنترل علائمی مانند افسردگی، اضطراب یا افکار پارانویید از دارو استفاده می شود. با این حال، داروها تنها به عنوان مکمل درمان روان درمانی به کار می روند و جایگزین آن محسوب نمی شوند.

بهبود اختلال شخصیت مرزی با همراهی دکتر حامد اکبری در تهران

با توجه به علائم پیچیده، دلایل چندعاملی و عوارض روانی اختلال شخصیت مرزی، مراجعه به روان درمانگران و روان پزشکان متخصص نقش بسیار مهمی در مسیر درمان ایفا می کند. خوشبختانه امروزه با پیشرفت در شناخت علمی این اختلال، روش های درمانی مؤثر می توانند تا حد زیادی این اختلال را کنترل و درمان کنند. برای دریافت درمان تخصصی، روان درمانی موثر و ارزیابی های دقیق، مراجعه به کلینیک دکتر حامد اکبری در تهران می تواند گامی مؤثر و امیدبخش در مسیر بهبودی و بازسازی روابط سالم باشد.