اختلال شخصیت ضد اجتماعی یکی از پیچیده ترین و چالش برانگیزترین انواع اختلالات روانی است که نه تنها زندگی فرد مبتلا را تحت تأثیر قرار می دهد، بلکه اطرافیان او را نیز در معرض آسیب های جدی روحی و اجتماعی قرار می دهد. آگاهی از نشانه ها، علل و روش های درمانی این اختلال می تواند گام مؤثری برای مدیریت رفتارهای مخرب و بازگرداندن آرامش نسبی به روابط فردی و اجتماعی باشد. در این مقاله تلاش کرده ایم با زبانی روان و علمی، ابعاد مختلف این اختلال را بررسی کنیم و مسیرهایی برای برخورد و درمان اختلال شخصیت ضد اجتماعی را به شما نشان دهیم، با ما همراه باشید.

اختلال شخصیت ضد اجتماعی چیست؟

اختلال شخصیت ضد اجتماعی به انگلیسی (antisocial personality disorder) می باشد و نوعی اختلال شخصیتی است که در آن فرد به طور مداوم هنجارهای اجتماعی را نادیده می گیرد و هر آنچه که می خواهند انجام می دهند، بدون اینکه کوچک ترین احساس گناه یا پشیمانی داشته باشند. رفتارهای ناهنجار افراد مبتلا معمولاً از دوران کودکی یا نوجوانی قابل مشاهده اند و آمارها نشان می دهد این افراد به طور میانگین طول عمر کمتری نسبت به جمعیت عادی دارند. آن ها در مواجهه با ناکامی به سختی کنترل خود را حفظ می کنند و اغلب به خشونت یا پرخاشگری روی می آورند. در این بین، حتی مجازات ها یا تجربه های منفی نیز معمولاً باعث اصلاح رفتار آن ها نمی شود.

با این حال، همه افراد مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی لزوماً مجرم نیستند. به طور مثال آنها معمولاً اهل ماجراجویی و ریسک پذیر هستند. آن ها بسیار مستقلند و در پیگیری منافع شخصی، بسیار زیرک اند. این افراد به ویژه در موقعیت هایی که نیاز به مهارت کلامی یا واکنش سریع دارد، بسیار اجتماعی و کارآمد به نظر می رسند. بسیاری از این افراد در مشاغلی که نیازمند ریسک پذیری است، مثل ورزش حرفه ای یا مشاغل ساختمانی با ریسک بالا موفق هستنند و حتی می توانند احترام و جایگاه بالایی نیز کسب کنند.

مثالی از پرونده «ری»، فردی مبتلا به این اختلال شخصیتی

یکی از نمونه های معروف افراد مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی، موردی است که رابرت هیر ( از نخستین پژوهشگران حوزه اختلال شخصیت ضد اجتماعی ) در تجربه کاری اش از یک زندان دولتی گزارش می کند. او وظیفه درمان زندانی به نام «ری» را بر عهده داشت. ری، مردی در حدود سی سالگی، سوابق جنایی طولانی و پر از اعمال خشونت آمیز داشت و تقریباً نیمی از عمر بزرگ سالی اش را در زندان گذرانده بود. از همان دیدار اول به دلیل نگاه مستقیم، خیره و مطالبه گر او نظر هیر را جلب کرد. در جلسات درمان، ری گاهی حتی چاقو می کشید تا روی درمانگرش فشار روانی ایجاد کند. او بارها تلاش کرد درمانگر خود را فریب دهد، مثلاً سعی کرد او را متقاعد کند تا برایش شغل ویژه ای در آشپزخانه یا تعمیرگاه زندان بگیرد. ری بسیار ماهرانه دیگران را فریب می داد. او بدون کوچک ترین عذاب وجدان دروغ می گفت و وقتی با تناقضی روبه رو می شد، به راحتی موضوع را عوض می کرد و دروغ جدیدی می ساخت. وقتی هیر از شغلش در زندان استعفا داد و برای شروع کار جدیدش در دانشگاه با ماشین به سمت محل کارش می رفت، متوجه قضیه ای شوک آور شد. ری ماشینش را دست کاری کرده و سیم ترمز را بریده بود؛ اتفاقی که هیر از آن به طور معجزه آسا نجات پیدا کرد. این نمونه ای کلاسیک از رفتار یک فرد مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی است.

نشانه های اختلال شخصیت ضد اجتماعی چیست؟

افراد مبتلا به این اختلال الگویی عمیق از بی توجهی و نقض حقوق دیگران از خود نشان می دهند. برای تشخیص رسمی این اختلال، فرد باید دست کم ۱۸ سال داشته باشد، با این حال، الگوی رفتاری ناسازگارانه باید از سن ۱۵ سالگی یا قبل تر وجود داشته باشد. همچنین این رفتارها نباید نتیجه بروز اسکیزوفرنی یا فاز مانیا باشند.

افراد مبتلا به اختلال شخصیت ضداجتماعی ممکن است:

• رفتارهای خود را توجیه یا منطقی جلوه دهند.مثلاً فکر کنند: «بازنده ها حقشان است ببازند.»
• تقصیر را به گردن قربانی بیندازند و او را به خاطر حماقت یا ناتوانی اش سرزنش کنند
• نسبت به آسیب هایی که به دیگران وارد می کنند بی تفاوت باشند
• هیچ احترامی برای احساسات، حقوق دیگران یا قانون قائل نباشند

افراد مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی معمولاً فقط سود خود را در نظر می گیرند و هرگز اجازه نمی دهند دیگران بر آن ها تسلط یابند. این نگرش ممکن است ریشه در بی اعتمادی شدید به دیگران داشته باشد. این افراد اغلب بسیار تکانشی هستند. مثلا ممکن است به صورت ناگهان محل زندگی، رابطه یا شغل خود را ترک کنند بدون اینکه جایگزینی در نظر گرفته باشند ممکن است با سرعت زیاد یا در حال مستی رانندگی کنند، که ممکن است به تصادف منجر شود. افراد مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی به راحتی تحریک می شوند و واکنش هایی پرخاشگرانه و فیزیکی نشان می دهند، چون نمی توانند خود را کنترل کنند و اثر کارهایشان بر دیگران را نادیده می گیرند.

• با وجود داشتن فرصت، برای پیدا کردن شغل تلاشی نمی کنند
• صورتحساب ها یا اجاره خانه خود را پرداخت نمی کنند.

افراد مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی می توانند بیش ازحد مغرور، خودشیفته و متکبر باشند. در عین حال، زمانی که بخواهند به هدفی برسند، می توانند بسیار جذاب، قانع کننده و فریبنده ظاهر شوند.

زندگی با شخصیت ضد اجتماعی چگونه است؟

زندگی با فردی که به اختلال شخصیت ضد اجتماعی مبتلاست (چه به عنوان شریک عاطفی، هم خانه، یا عضو خانواده) می تواند بسیار دشوار و حتی آسیب رسان باشد. این افراد معمولاً احساس گناه نمی کنند، مسئولیت پذیر نیستند و روابط خود را بر پایه سوء استفاده یا کنترل بنا می گذارند. این افراد ممکن است در ظاهر جذاب و دوست داشتنی به نظر برسند، اما رفتارهایشان به مرور احساس امنیت، اعتماد و عزت نفس دیگران را تخریب می کند. برای داشتن حداقل آرامش در چنین رابطه ای، درک ماهیت اختلال، دریافت حمایت روانی و قانونی، و تصمیم گیری آگاهانه در مورد ادامه یا پایان رابطه کاملاً ضروری است.

میزان شیوع اختلال شخصیت ضداجتماعی چقدر است؟

بر اساس برآوردها، بین ۲ تا ۶ درصد از جمعیت ایالات متحده و بریتانیا به این اختلال مبتلا هستند. مردان سه برابر بیشتر از زنان به آن دچار می شوند. این اختلال در بین افراد مسن کمتر دیده می شود، که ممکن است نشان دهد بعضی افراد با گذر زمان قادرند رفتار خود را تغییر دهند یا یاد بگیرند که چگونه آن را کنترل کنند.

علل بروز اختلال شخصیت ضد اجتماعی

این اختلال اغلب نتیجه تعامل بین عوامل ژنتیکی و محیطی است. افرادی که یکی از اعضای خانواده درجه اول آن ها (مثل والدین یا خواهر و برادر) به این اختلال مبتلا باشند، در معرض خطر بیشتری قرار دارند. همچنین کودکانی که پیش از سن ده سالگی بیش فعالی دچار شوند، احتمال بیشتری دارد که در بزرگسالی به اختلال شخصیت ضد اجتماعی مبتلا شوند. اگر کودک در خانواده ای بزرگ شود که در آن مورد سوءاستفاده یا بی توجهی قرار بگیرد، یا والدین او در تربیت ناپایدار باشند (مثلاً گاهی بسیار مهربان و گاهی به شدت سرد و بی محبت باشند)، خطر ابتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی بیشتر می شود. مطالعات نشان داده اند که احتمال بروز رفتارهای ضداجتماعی در افرادی بیشتر است که ترکیبی از یک نوع خاص ژنتیکی را داشته اند. این ژن با فعالیت پایین آنزیم مونوآمین اکسیداز مرتبط است که موجب افزایش انتقال دهنده های عصبی مانند سروتونین، دوپامین و نورآدرنالین در مغز می شود. (عناصری که در افزایش پرخاشگری و رفتارهای تکانشی نقش دارند)

از دیدگاه روان کاوی، مبتلایان در کودکی از سمت والدین محبتی دریافت نمی کردند و به همین دلیل نتوانسته اند «اعتماد پایه ای» به دیگران پیدا کنند. در نتیجه، نمی توانند روابط احساسی سالمی ایجاد کنند و تنها روابطی را شکل می دهند که در آن ها بتوانند کنترل یا ویران سازی داشته باشند.

آموزش نحوه برخورد با شخصیت ضد اجتماعی

برخورد با فردی که دچار اختلال شخصیت ضد اجتماعی است، نیازمند آگاهی، مرزبندی قاطع و در عین حال حفظ آرامش است. این افراد معمولاً تلاش می کنند دیگران را کنترل کنند یا فریب دهند، بنابراین مهم است که در تعامل با آن ها مرزهای مشخص و غیرقابل مذاکره داشته باشید. باید از درگیر شدن در بازی های روانی یا تلاش برای اصلاح رفتاری آن ها بدون تخصص خودداری کرد.

روش های درمان اختلال شخصیت ضد اجتماعی

درمان این اختلال بسیار دشوار است اما تا حدی می توان آن را کنترل کرد تا از آسیب زدن به دیگران یا رفتارهای غیرقانونی پیشگیری کرد. در زیر با روش های درمان اختلال شخصیت ضد اجتماعی

بیشتر آشنا می شوید:

روان درمانی

درمان اختلال شخصیت ضد اجتماعی عمدتاً مبتنی بر رویکردهای روان درمانی است. هدف از درمان، اصلاح ویژگی هایی از شخصیت بیمار است که به پرخاشگری، خشونت یا رفتارهای مجرمانه منتهی می شوند. به همین دلیل، تمرکز اصلی بر بهبود مهارت های اجتماعی و بین فردی و ارتقاء کنترل تکانه هاست. همچنین تلاش می شود که حس همدلی در فرد نسبت به دیگران (به ویژه قربانیان) تقویت شود و استراتژی هایی برای جلوگیری از بازگشت به رفتارهای پیشین آموزش داده شود. موفقیت درمانی زمانی بیشتر است که فرد مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی حداقل تا حدی احساس گناه داشته باشد یا از مشکلات روانی دیگر مثل اضطراب یا افسردگی نیز رنج ببرد؛ زیرا در این شرایط بیشتر تمایل دارد که در درمان مشارکت کرده و به اصلاح رفتارهای خود فکر کند.

درمان های روان تحلیلی و مبتنی بر روان پویایی

در درمان اختلال شخصیت ضد اجتماعی، رویکردهای روان تحلیلی پیشنهاد می شود که درمانگر باید هم زمان مهربان و حمایت گر باشد، اما قوانین و چارچوب مشخصی را هم در جلسات رعایت کند. بیماران باید بفهمند که مشکلشان از کجا آمده و چه راه هایی برای بهتر شدن وجود دارد. در مقابل، روش هایی که نظم و برنامه مشخصی ندارند و فقط به تفسیرهای روان شناسی تکیه می کنند، معمولاً برای این افراد مؤثر نیستند.

درمان شناختی-رفتاری(CBT)

روان درمانی شناختی-رفتاری مؤثرترین روش درمانی برای اختلال شخصیت ضد اجتماعی شناخته شده است. این روش نه تنها می تواند رفتارهای مجرمانه را کاهش دهد، بلکه بر ویژگی های شخصیتی فرد نیز اثر مثبت دارد. یکی دیگر از مراحل مهم این نوع درمان اختلال شخصیت ضد اجتماعی، پرورش حس همدلی نسبت به قربانیان است. برای این منظور، بیماران تشویق می شوند پیامدهای اعمال خود را از نگاه قربانی درک کنند. اغلب از آن ها خواسته می شود دو نامه بنویسند که یکی از آنها نامه ای برای عذرخواهی از قربانی و دیگری نامه ای از دیدگاه قربانی، خطاب به خود فرد متخلف می باشد. از دیگر عناصر کلیدی این روش درمانی، تقویت مهارت های اجتماعی است. بیماران باید بیاموزند که چگونه نیازهای خود را دنبال کنند، اما هم زمان به خواسته ها و احساسات دیگران نیز احترام بگذارند. آن ها همچنین تمرین می کنند که:

• احساسات، خواسته ها و اهداف دیگران را بهتر درک کنند
• کنترل خود را افزایش دهند
• روابط بین فردی مثبت تری برقرار کنند
• بهتر با خشم و ناراحتی کنار بیایند

درمان دارویی (روان داروها)

استفاده از داروهای روان پزشکی در درمان اختلال شخصیت ضد اجتماعی نقش قابل توجهی ندارد یا اثرگذاری آن بسیار محدود است. داروها در این اختلال نمی توانند شخصیت فرد را به صورت پایدار تغییر دهند و بیشتر ممکن است در موارد همراه مانند افسردگی، اضطراب یا کنترل خشم کاربرد داشته باشند.

اگر به دنبال کمک حرفه ای هستید، اکنون بهترین زمان است

شناخت و درمان اختلال شخصیت ضد اجتماعی نیازمند تخصص، صبوری و برنامه ریزی دقیق است. گرچه درمان این اختلال دشوار و زمان بر است، اما با کمک یک درمانگر متخصص، می توان از بروز بسیاری از رفتارهای پرخطر پیشگیری کرد. دکتر حامد اکبری، متخصص روان درمانی و اختلالات شخصیت، با سال ها تجربه در درمان بیماران مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی، آماده ارائه مشاوره تخصصی و برنامه درمانی برای این بیماران است. مطب ایشان واقع در تهران بوده و پذیرای مراجعه کنندگان حضوری و در صورت نیاز، مشاوره آنلاین نیز می باشد. در صورتی که علایمی از اختلال شخصیت ضد اجتماعی در خود یا اطرافیان می بینید، می توانید با مطب دکتر حامد اکبری تماس بگیرید.